میراث فرهنگی استان

موزه مردم شناسی کرد در عمارت آصف دیوان

 

براساس نقل قولهاي مختلف احداث بناي اصلی عمارت آصف که به تالار تشریفات معروف است، احتمالاً مربوط به

دوران صفویه است که در دورههاي بعدي بویژه در دوران قاجار و پهلوي بتدریج بخشهایی به آن افزوده شده است. این ساختمان داراي چهار حیاط که بترتیب عبارتند از: بیرونی، اندرونی، حیاط مطبخ، حیاط اصطبل است که دو حیاط آن سالم مانده و یکی از آنها تخریب شده است. سردر ورودي بنا با نماي آجري که به شکل نیمهشتی است که متاثر از سبک باروك ساخته شده است. تالار تشریفات آن که ایوان ستوندار با اروسی پرکار آن از بخشهایی بسیار زیباي بنا محسوب میشود. در بخش غربی نیز اروسیهاي زیبایی تعبیه شده است. عمارت داراي یک رشته قنات است که اکنون آب حوض بزرگ آبنماي مقابل تالار و دو حیاط دیگر از آن تامین میشود. بنا شامل تزئینات معماري همانند گچبري،آینهکاري و کار چوب است. در ضلع جنوب غربی عمارت حمام خصوصی با سبک و اسلوب معماري حمامهاي ایرانی ساخته شده استکه داراي نقش هاي آهکبري و ستونهاي  سنگی بسیار زیبایی است که این بنا در نوع خود از نظر معماري منحصر بفرد است.

موقعیت جغرافیائی: عمارت آصف درضلع شمالی خیابان امام خمینی واقع شده است.این بنا دربافت قدیمی محله سرتپوله درمجاورت بناهایی همچون"دژسنه"(قلعه سنندج).مسجدجامع.عمارت ملالطف الله شیخ الاسلام(عمارت حبیبی وسالارسعید)مشیردیوان قراردارد.

معماري بنا: این مجموعه ي بزرگ قریب به چهارهزارمترمربع عرصه واعیانی داردودرزمره ي خانه ي اعیانی مسکونی موردتوجه درمعماري مسکن محسوب می گردد.عمارت آصف به شماره 1822 درفهرست آثارملی به ثبت رسیده است واکنون درتملک اداره ي میراث فرهنگی استان کردستان قراردارد.ساختمان داراي چهارحیاط است: 1.حیاط اصلی(بیرونی) 2.حیاط مطبخ 3.حیاط اندرونی 4.حیاط مستخدمین.حیاط اصلی(بیرونی): داراي پلان مستطیل شکل ویک ایوانی ویادآورمعماري سبک اصفهان است.درداخل حیاط آبنماي بزرگی درمقابل تالاراصلی قرارگرفته ودرکنارآن باغچه ي بزرگی نیزتعبیه شده است.درضلع شمالی این حیاط.تالار اصلی.باایوانی ستون دارچوبی وسرستون هاي مقرنس کاري شده.قراردارد.تالاراصلی به فرم چهارطاقی وگنبدي آن رامسقف نموده است.درضلع جنوبی این فضاارسی پرکاري باطرح هندسی دیده میشودکه درنوع خوددرمنطقه ي غرب کشوربی نظیراست.درپشت فضاطنبی به شکل مستطیل قرارداردوباطاق وتویزه ومسقف شده است.درطرفین فضاي تالاراصلی.دو راهروباسه دري هاي تودرتودواشکوبه تعبیه شده است.بخش شرقی آن قدیمی وهمزمان باتالار ساخته شده.ولی بخش غربی جدیدتروبراساس روایات واسنادموجوددچارحریق گردیده ودرسال هاي اوایل حکومت پهلوي تقریبا"همانندفضاهاي بخش شرقی بازسازي شده است.فضاهاي ضلع شرقی تالاراصلی به جزراهرووطبقه ي همکف به دوروش تیرپوش وطاق وتویزه مسقف شده ودرسطح آن ازگچبري هاي تزئینی استفاده شده است.درضلع شرقی حیاط بیرونی فضاهایی شامل دوراهروارتباطی ودوسه دري ویک چهاردري ودواتاق وجوددارد.ازنظرنماي معماري مسکونی تحولی چشمگیررانشان می دهد.تالاراصلی توسط امین التجاراصفهانی جدسادات امجدساخته شد. احتمالا"میرزامحمدرضاي وزیرآن راتملک نموده ودرزمان میرزاعلی نقی آصف اعظم(دیوان)فضاهاي ضلع غربی رابه مجموعه الحاق کرده است.معماري وتزئینات این بخش بسیارمتفاوت ازفضاي تالاراصلی وضلع شرقی است. فضاداراي یک ایوان سراسري باستون هاي آجري چهارضلعی است.درپشت این ایوان سراسري یک تالارباارسی بسیار زیباوطرح اسلیمی قراردارد.سقف آن باطاق وتویزه وتزئینات گچبري باطرح ترنجاست.درطرفین این بخش دوراهرو قرارداردکه درنمابه جاي استفاده ازفرم رایج سه دري.ازارسی استفاده شده است.درکنارراهروهاي جنبی.دواتاق که یکی ازآنهامتصل به حمام مجموعه است داراي سه دري تودرتوي بزرگی است ودیگري متصل به حیاط اندرونی است.دراین جانیزبه جاي استفاده ازسه دري ازیک ارسی چهارلنگه باطرح اسلیمی استفاده شده است.احتمالا"این بخش دردوره اي مستقل ازتالاراصلی وفضاهاي ضلع شرقی وجنوبی عمل می کرده است.بقایاي مدخل ورودي سه دري ها وراه دسترسی آن که زمانی فضاهایی درارتباط بااین بخش بوده می توانددلیل این مد عاباشد.

حیاط مستخدمین: درضلع جنوبی مجموعه.درکناردالان ورودي.حیاطی بافضاهایی درپیرامون آن وجودداشت

که متاسفانه درسه دهه ي اخیرتخریب شدوظاهرا"ازبخشی ازآن به عنوان زورخانه استفاده می شد. حیاط مطبخ: درکنارحیاط مستخدمین ودرگوشه ي ضلع جنوبی عمارت حیاط کوچک تري قرارداردکه به حیاط مطبخ معروف است.این حیاط مستطیل شکل وداراي آبنمایی سنگی است.فضاي آشپزخانه باطاق وتویزه مسقف شده است.در کاربري جدیددرکنارخانه کرداین مکان به چایخانه ي سنتی تبدیل خواهدشد. حیاط اندرونی: درضلع جنوبی.حیاط اندرونی دراوایل دوره پهلوي وبراساس معماري بومی ایجادشده است.فضاها به صورت دواشکوبه وبایک طبقه ي زیرزمین وایوانی باشش ستون چوبی وتزئینات گچبري   وسرستون هایی به شیوه ي کورنتی دیده می شود.یک ایوان ستون دارکوچک تردواشکوبه باراه پله درمقابل این ایوان سراسري ایجادشده است.درکاربري پیشنهادي خانه ي کردفضاي زیرزمین آزمایشگاه وطبقات فوقانی براي بخش اداري درنظرگرفته شده است.

1312 شمسی ساخته شده - سردر.هشتی ودالان ورودي مجموعه: این سردردرسال هاي 1313است.ظاهرا"تاپیش ازاحداث این سردرکوچه اي تنگ راه ورودي به عمارت بودوازاین روآن راکوچه ي باریکه می خواندند.بااحداث خیابان بخشی ازاین سردرتخریب وسردرجدیدبه جاي آن ساخته شد.سردرداراي پلان نیم هشت ومتاثرازبناهاي مشیردیوان وعمارت ملالطف الله شیخ الاسلام است.بااین تفاوت که انحناي بیشتري درزوایاواضلاع وحرکت فوق العاده اي درنماباایجادستون نما.طاق نماوحرکت هاي نیم دایره اي آن دیده می شود.این سردربانماي آجري زیبایی توسط استادعباس زمانی کردستانی وباهمکاري استادعسگرموسوي کردستانی تزئین شده است.

درپشت سردرورودي ومتصل به آن هشتی مستطیل شکل دیده می شود.درادامه ي آن دالانی درازقرارگرفته کهباروش"طاق تیرگم"دوپوسته مسقف شده است.راه دسترسی به مجموعه عبورازسردر.هشتی ودالان بوده است.

نحوه ي آب رسانی: آب این مجموعه ازیک رشته قنات که ازغرب شهرسنندج توسط تنبوشه هاي سفالی قدیمی ولوله هاي فلزي جدیدجاري است تامین می شود.براي تنظیم وتقسیم مناسب آب فضایی درکناردالان  ورودي ساخته شده که به اتاق تقسیم آب فضاهاي اندرونی وسردرورودي مجموعه ساخته شد.متاسفانه تاریخدقیق ساخت هیچ یک ازفضاها مشخص نیست.

کاربري پیشنهادي: باتوجه به مطالعات صورت گرفته این مجموعه به عنوان"خانه کرد"(موزه مردم شناسی کردستان)درنظرگرفته شده است.تمام عملیات استحکام بخشی.مرمتی وتجهیزوتکمیل آن به موازات این هدف صورت گرفته است.درفضاهاي این مجموعه باتوجه به تنوع وگستردگی فرهنگ وآداب ورسوم مردم کردبه ترتیب آداب ورسوم.آیین ها.مراسم.نحوه ي معیشت.خوراك.پوشاك.صنایع دستی.هنرهاي سنتی.شکار.کشاورزي.فناوري و...مردم کردبه نمایش گذاشته شدونیزدوبخش به شیوه قدیم مبلمان وبازسازي شده. 1)فضاي اصلی جبهه ي شمالی مجموعه-تالاراصلی-به صورت اولیه ي آرایش خواهدشد. 2)فضاي حمام مجموعه به آزمایشگاهی مجهزبراي کارهاي باستان شناسی ومرکزمطالعات مردم شناسی تبدیل می شود.این

مجموعه درسه مرحله تکمیل وراه اندازي شده است:

-درمرحله اول خانه کرد-موزه ي مردم شناسی کردستان-درپایان سال 1381 به اتمام رسید.-درمرحله دوم فضاهاي جنبی تبدیل به یک مجموعه ي فرهنگی خواهدشددراین مجموعه ي فرهنگی کتابخانه.آمفی تئاتر.تالارنمایشگاه و...دایرمی شود. -درمرحله سوم عمارت مشیردیوان-که بخشی ازآن خریداري شده-به عنوان مرکزآموزش هنرهاي سنتی

کردستان.راه اندازي می شودودرارتباط با خانه ي کردقرار می گیردبدین ترتیب عمارت مشیردیوان به عمارت آصف ملحق می شود. 1)محله ي سرتپوله که عمارت آصف درآن قرارداردیکی ازمحلات قدیمی شهرسنندج است وبه خاطرداشتن تپه ي کوچک به محله ي سرتپوله معروف است وبازارقدیمی نیز دراین محله قراردارد.

 

حمام خان (پیرظهیري) سنندج

 

قدمت: قاجاریه

موقعیت: سنندج، ضلع شمال غربی بازارسرپوشیده

حمام خان سنندج واقع درضلع شمال غربی بازارسرپوشیده سنندج جنب مسجدداروغه که محدوداست ازشمال به محله چهارباغ،ازجنوب به بازارسنندجی وخیابان انقلاب،ازغرب به خیابان آیت ا...طالقانی ومیدان انقلاب وازشرق به میدان نخ فروشان بازارسنندج.

شهرجدیدسنندج درروزگارصفویه ودرزمان شاه صفی درسال 1046 ه.ق توسط سلیمان خان اردلان پایه گذاري شده است وپی قلعه حکومتی رادرپاي تپه اي بنا نهادوعمرات مسجدوحمام وبازار را در اطراف قلعه می سازد.چنانچه مشهوداست دراواخر زندیه تصمیم به توسعه وساخت بناي حمام می شودیعنی در دوره خسروخان(ولی کردستان) که درعمران وآبادانی شهرنقش بسزایی داشته وهمچنین بعدهادرسالهاي 1214 ه.ق به بعدتوسط امان ا...خان اردلان فرزندشان که حکمیت کردستان راداشته باپشتوانه پولی(ارزي) میرابوطالب اصفهانی مشغول ساختن این حمام می گردندتا تاریخ 1220 ه.ق مطابق کتیبه سردرب ورودي به اتمام می رسد.

حمام داراي فضاهاي معماري ایرانی شامل در ورودي هشتی منتظري،سربینه(حمام سرد)، هشتی کوچک مربوط به سرویس بهداشتی، حمام گرم(گرم خانه)، خلوتی هاي سمت راست وچپ همراه باآبنما وخزینه بزرگ ودیگرفضاهاي خدماتی، وجودآبنماهاي متعدد درحمام سردوگرم وتزئینات وابسته به معماري شامل آهک بري پرکاروکاشیکاري هاي هفت رنگ که نقوش رومی ومحلی دارندازجمله مشخصات بارز این بناي با ارزش است.

مالکیت بنا راابتدا متعلق به خانواده والی(زمان ابتداي قاجار) اردلان وبعدهابعلت عدم پرداخت مطالبات به تاجراصفهانی ناچارامان ا...خان والی وقت کردستان این حمام خان همراه حمام قصلان و زمینهاي مربوطه شهرقروه راازدست داده، مالکیت به خانواده آصف میرسدوسپس به خانواده سنندجی وعاقبت به میرزاعلی اکبرپیرظهیري فروخته می شود.اکنون نیزبوسیله سازمان میراث فرهنگی کشورتملک می گرددودراختیارمیراث فرهنگی استان کردستان قرارگرفته است. درطی دوره متمادي تغییرات والحاقات به اسکلت واستخوان بندي کالبد بناوهمچنین پوشش والحاقات نابجا برروي قسمتهاي مختلف این بنا واردگشته است.چون درابتدااستادکاران غیربومی وبومی باشوق واشتیاق فراوان مهارت فوق العاده در هارمونی وحدت مجموعه بنافعال بوده وبعدها دیگراثري ازآن استادکاران درتعمیرات ومرمت نقش نداشته وطبعا"تغییراتي رابدان وارد میسازند یعني تاسال ١٢٢٠ ه.ق كھ سال ساخت حمام است.

 

موزه حبيبي

 

موزه سنندج از عمارات باشکوه و اعیانی سنندج است که حدود 150 سال پیش توسط " ملا لطفالله شیخالاسلام " یکی از علماي بزرگ آن دوره ساخته شده است .عمارت پس از فوت بانی آن توسط نوادگان او به دو بخش مجزا تفکیک و به فروشرسید .بخش اندرونی این عمارت به تملک خانواده حبیبی و بخش بیرونی به تملکعبدالحمیدخان سنندجی (سالار سعید) درآمد و از این رو امروز هر بخش از بنا با ناممالکان جدید شناخته میشود .

سالار سعید بخش بیرونی عمارت را در سال 1336 به اداره فرهنگ ( آموزش و پرورش) واگذار کرد و تا سال 1351 شمسی این بخش در اختیار اداره فرهنگ بوده و برايمواردي چون دانشسرا، کتابخانه و خانه پیشاهنگان مورد استفاده قرار گرفته و در همینسال از طرف وزارت فرهنگ و هنر موقت جهت تاسیس موزه تملک شد و پس از مرمت وآمادهسازي در مهرماه 1354 شمسی با نام " موزه سنندج" افتتاح گردید .

بخش اندرونی نیز تا سال 1371 در مالکیت خانواده حبیبی بود و در این سال به تملکاداره میراث فرهنگی و گردشگري استان کردستان است .این موزه از ابتدا داراي دو بخش باستان شناسی و مردم شناسی بوده است .

بخش باستان شناسی آن شامل دورههاي مختلف از ماقبل تاریخ تا دوره قاجار نگهداريمیشود که بخشی از این اشیا متعلق به استانهاي همجوار و برخی متعلق به استانها دیگرو مکشوفه از قاچاقچیان است. بخش مردمشناسی موزه در قبل از انقلاب به صورتنمایشگاه موقت اداره میشد .هر چند مدت یک بار اشیاي یکی از استانهاي کشور را در این بخش به نمایش میگذاشتندلیکن بعد از انقلاب این بخش صرفا به نمایش اشیاي مردم شناسی کردستان اختصاصداده شده و با تاسیس خانه کرد در سال 1382 اشیا مردمشناسی موزه به خانه کردمنتقل شده و کل فضاي موزه به نمایش اشیا باستان شناسی و تاریخی اختصاص یافت .

موزه سنندج بر گرفته از چهار بخش پیش از تاریخ، تاریخی، اسلامی و بخش نمایش موقت میباشد . بخش پیش از تاریخ :دراین بخش یک مجموعه ظروف سفال نگهداري میشوند که مکشوفه از مناطق کردستان و بخصوصشهرستان بانه هستند .تعدادي از ظروف هم مربوط به کنگاور میباشند، در بین اشیا این بخش پیه سوزهاي

کشوفه از بانه بسیار قابل توجه هستند  سالن اصلی و یکی از اتاقهاي جنب سالن و راهرو خروجی به نمایش اشیا تاریخی اختصاصیافته است . مهمترین آنها اشیاي مکشوفه از تپه زیویه یعنی مهمترین تپه تاریخی استان کردستان است که اشیاي طلایی شامل زیورآلات زنانه و انواع ظروف سفال به رنگهاي خاکستري، قرمز و نخودي ( که زیباترین آنها تنگ کوچک لعابدار منقوش است که لعاب آن فیروزهاي و سفید و زرد بوده نقش گلها آن به شکل ذرت است) که در این موزه موجود میباشد . ازدیگر اشیا تاریخی مکشوفه این تپه اشیاي مفرغی شامل ظروف و انواع تبر، سنجاقهاي تدفینی و سوزنهاي دوخت و حلقهها، اشیایی از جنس استخوان و عاج شامل قطعات تصاویري از شکار و نبرد نقشهاي اسطورهاي و گلهاي رزت، نقوش هندسی و سر پیکان، اشیا سنگی: شامل سردوك ها، حلقهو مهرههاي ریز و درشت از جنس خمیر شیشه میباشد . علاوه بر اشیا زیویه مجموعهاي از اشیا فلزي و سفالی دیگر شامل انواع سر نیزه، خنجر، حلقههاي گوناگون و مجسمههاي کوچک و ظروف سفالی با اشکال مختلف و بعضا با نقوش کنده و یا ترسیم شده به رنگها قرمز، خاکستري، نخودي و همچنین ظروف شیشهاي شامل انواع پیاله و عطردان در این بخش وجود دارد که با توجه به توقیف بودن آنها، محل دقیق کشفشان معلوم نیست . قسمت دیگري از اشیاي بخش دوران تاریخی خمرههاي سفالی هستند که اصطلاحا به

خمرههاي تدفین مشهورند . این خمرهها به علت حجم بزرگشان در فضاي باز موزه نگهداري میشوند و تعدادي از

آنها که کوچکترند در فضاي داخلی موزه قرار داده شدهاند . آخرین اشیاي این بخش اشیایی است که از حفاریهاي غار کرفتو به دست آمده و قابل مقایسه با اشیاي زیویه هستند .

اشیاي بخش اسلامی در این موزه به دو قسمت سفالی و فلزي تقسیم شدهاند . در سالن سفال اشیاي زیبایی از هنر سفالگري هنرمندان دوره اسلامی نگهداري میشود که عبارتند از تنگ، کاسه، قدح، بشقاب، مجسمه و ریتون که به طرز استادانهاي ساخته شده و با لعاب، نقوش و خطوط تزیین یافتهاند . بخش بسیار کمی از این اشیا متعلق به کردستان است و اکثریت آنها مربوط به نقاط دیگر کشور و بخصوصري، کاشان و نیشابور است .

در قسمت اشیاي فلزي انواع کاسه و بادیه، تنگ، سینی، سنگابه، دیگچه و انواع پیهسوزي نگهداري میشود .

زیر زمین ساختمان یا همان حوضخانه بهبخش نمایش موقت اختصاصیافته است . این بخش به نمایش اشیاي هنري و خارجی اختصاصیافته و از اشیاي مهم این بخش میتوان به مجسمههاي برنزي و ظروف شیشهاي اشاره کرد، .علاوه بر بخشهاي ذکر شده و اشیاي آن تعدادي سنگ نوشته که عبارتند از کتیبهها و سنگ قبرها در فضاي باز  گنجینه نگهداري میشوند